achtergrond

Huisschrijver Jibbe Willems over de vertaling van Verleden tijd
Pinter is een fantastische schrijver. In zijn taal weet hij met iedere zin, ieder woord een spanning op te roepen. Zijn taal is niet behaagziek noch gevuld met barokke tierelantijnen, maar juist doelgericht, effectief, een sluipschutter. De emotie zit niet zelf in de taal, maar wordt erdoor opgeroepen. De taal veroorzaakt de emotie, als een onzichtbare katalysator, maar schrijft deze emotie niet voor en legt het er niet dik bovenop.

De verantwoordelijkheid van de vertaler die Pinter vertaalt, zit hem erin ‘onzichtbaar’ te zijn. Hij moet dienstbaar zijn aan de taal, dienstbaar aan de communicatie van het stuk, bijna door zichzelf weg te cijferen. Het moet lijken of Pinter de tekst zelf in de doeltaal heeft geschreven, alsof zijn Nederlands vloeiend is, alsof er geen vertaler tussen zit.

Nu bestaat er een uitstekende vertaling van Old Times Vroeger. In 1972 gemaakt door Hans Roduin voor Toneelgroep Centrum. Er is niet veel aan te merken op deze prima vertaling. Behalve dat deze ruim veertig jaar oud is. En veertig jaar is lang als het gaat om taal.

Taal is veranderlijk van aard. Een vertaling die ruim veertig jaar geleden sprankelend was, vertoont nu sporen van slijtage door de tijd. Op zo’n moment wordt de taal, die zou moeten zorgen voor een band tussen toeschouwer en personages, eerder een obstakel dan een verbintenis. De bestaande vertaling is een vertaling van hoog niveau, maar feit blijft dat het een verouderde vertaling is.

De reden dat ik een nieuwe vertaling heb gemaakt, is om die slijtage van de tijd weg te werken en er weer een actuele tekst van te maken. Een tekst die door een publiek van nu in een tijd van nu gevoeld wordt, een tekst waarin de Old Times niet het vroeger van een ver verleden is, maar het vroeger van de mensen in het publiek, zodat zij zich kunnen identificeren met de gebeurtenissen op het podium. Met de taal die daar niet als hindernis tussen staat, maar juist als vloeiend middel ter communicatie. Een vertaling die dus dient om de vertaler onzichtbaar te maken, een bewerking (want een vertaling is ook altijd een bewerking) die ervoor moet zorgen dat de bewerker buiten beeld blijft. Pinter vertalen is een oefening in bescheidenheid. Ik hoop dat die oefening geslaagd is.

Over Harold Pinter
Pinter was de grondlegger van het moderne toneel in de 60er jaren van de vorige eeuw. Samen met Samuel Beckett, Jean Genet en Eugène Ionesco veranderde deze schrijver het bestaande toneel. De Britse toneelschrijver kreeg in 2005 de Nobelprijs voor literatuur. Harold Pinter overleed in december 2008 in Londen op 78-jarige leeftijd aan keelkanker.

Toneel
Harold Pinter werd in oktober 1930 geboren in de Londense wijk Hackney als zoon van een Joodse kleermaker. Hij begon zijn loopbaan als acteur onder de naam David Baron en speelde in stukken van Samuel Beckett en Eugène Ionesco. Hij debuteerde in 1957 als toneelschrijver met "The room" en "The dumb waiter". In deze toneelstukken zette hij direct de toon: verraad, dreiging en agressie. In zijn vroege toneelstukken gebuikte Harold Pinter nog veel woorden. Arbeiders vertelden uitgebreid over de misstanden in de maatschappij en slechte omstandigheden waaronder ze moesten leven. Latere stukken speelden in het milieu van de middenklasse. De toneelspelers kregen nu minder tekst om hun argumenten kracht bij te zetten.

Pinter in Nederland
Veel vroege toneelstukken van Harold Pinter werden in het Nederlands vertaald door Gerard Reve. Reve was een groot bewonderaar van Pinter. In Nederland werden de toneelstukken van Pinter veel opgevoerd. In de jaren zestig had Toneelgroep Centrum veel stukken van Harold Pinter op het repertoire staan. Vanaf de tweede helft van de jaren tachtig stonden de toneelstukken van Pinter geregeld op het programma bij Toneelgroep Amsterdam.

Belangrijke toneelstukken
Typisch voor het drama van Harold Pinter waren de absurdistische gesprekken in alledaagse spreektaal. Hiermee verbeeldde hij de moeizaamheid van de menselijke communicatie. Zijn drama's werden ook wel aangeduid als "Theatre of the absurd". Belangrijke toneelstukken van Harold Pinter zijn "The birthday party" (1958), "The caretaker" (1960) en "Betrayal" (1978).
Harold Pinter was naast dramaschrijver ook acteur, regisseur en filmscenarist. "The French lieutenant's woman" uit 1981 met Meryl Streep was zijn belangrijkste film. Ook een aantal toneelstukken, zoals Betrayal (1983), werden later verfilmd. Naast toneelstukken gaf Pinter ook de dichtbundel "Poetry" en de roman "Dwarfs" uit.

Nobelprijs voor Harold Pinter
Harold Pinter werd in 2005 onderscheiden met de Nobelprijs voor literatuur. Volgens de jury van de Zweedse Academie van Wetenschappen legde Harold Pinter in zijn toneelstukken de afgrond bloot onder het alledaagse gebabbel. In de literaire wereld werd de onderscheiding voor Harold Pinter niet als onverdiend beschouwd. Wel kwam de Nobelprijs op een vreemd moment, want Pinter schreef op het moment van de toekenning geen toneelstukken meer. De laatste jaren wijdde hij zich geheel aan politieke activiteiten. Dit liet hij ook blijken in zijn dankwoord voor de Nobelprijs en noemde de Verenigde Staten een crimineel land.
In 2006 kreeg Harold Pinter in Turijn de Premio Europa, de belangrijkste prijs voor Europees theater. De prijsuitreiking werd afgesloten met een opvoering van "Pinter plays, poetry & prose".
Tijdens de plechtigheid maakte Harold Pinter gebruik van zijn spreektijd om te ageren tegen de aanwezigheid van Amerikaanse en Britse troepen in Irak. "Ja, ik schaam mij voor mijn eigen regering." Ook zei Harold Pinter blij te zijn met deze Europese prijs, want "Europa moet zich verenigen tegen de dominantie van de Verenigde Staten".

Biografie van Harold Pinter (1930); De illusie van een avond in het theater. Boekbespreking in NRC Boeken, vrijdag 9 mei 1997 door Kester Freriks

"Roundabout Theatre Company" speelde Verleden tijd  in 2015. In dit korte filmpje vertellen de acteurs meer over hun rollen in de voorstelling.

Huisschrijver Jibbe Willems over de vertaling van Verleden tijd
Pinter is een fantastische schrijver. In zijn taal weet hij met iedere zin, ieder woord een spanning op te roepen. Zijn taal is niet behaagziek noch gevuld met barokke tierelantijnen, maar juist doelgericht, effectief, een sluipschutter. De emotie zit niet zelf in de taal, maar wordt erdoor opgeroepen. De taal veroorzaakt de emotie, als een onzichtbare katalysator, maar schrijft deze emotie niet voor en legt het er niet dik bovenop.

De verantwoordelijkheid van de vertaler die Pinter vertaalt, zit hem erin ‘onzichtbaar’ te zijn. Hij moet dienstbaar zijn aan de taal, dienstbaar aan de communicatie van het stuk, bijna door zichzelf weg te cijferen. Het moet lijken of Pinter de tekst zelf in de doeltaal heeft geschreven, alsof zijn Nederlands vloeiend is, alsof er geen vertaler tussen zit.

Nu bestaat er een uitstekende vertaling van Old Times Vroeger. In 1972 gemaakt door Hans Roduin voor Toneelgroep Centrum. Er is niet veel aan te merken op deze prima vertaling. Behalve dat deze ruim veertig jaar oud is. En veertig jaar is lang als het gaat om taal.

Taal is veranderlijk van aard. Een vertaling die ruim veertig jaar geleden sprankelend was, vertoont nu sporen van slijtage door de tijd. Op zo’n moment wordt de taal, die zou moeten zorgen voor een band tussen toeschouwer en personages, eerder een obstakel dan een verbintenis. De bestaande vertaling is een vertaling van hoog niveau, maar feit blijft dat het een verouderde vertaling is.

De reden dat ik een nieuwe vertaling heb gemaakt, is om die slijtage van de tijd weg te werken en er weer een actuele tekst van te maken. Een tekst die door een publiek van nu in een tijd van nu gevoeld wordt, een tekst waarin de Old Times niet het vroeger van een ver verleden is, maar het vroeger van de mensen in het publiek, zodat zij zich kunnen identificeren met de gebeurtenissen op het podium. Met de taal die daar niet als hindernis tussen staat, maar juist als vloeiend middel ter communicatie. Een vertaling die dus dient om de vertaler onzichtbaar te maken, een bewerking (want een vertaling is ook altijd een bewerking) die ervoor moet zorgen dat de bewerker buiten beeld blijft. Pinter vertalen is een oefening in bescheidenheid. Ik hoop dat die oefening geslaagd is.

Over Harold Pinter
Pinter was de grondlegger van het moderne toneel in de 60er jaren van de vorige eeuw. Samen met Samuel Beckett, Jean Genet en Eugène Ionesco veranderde deze schrijver het bestaande toneel. De Britse toneelschrijver kreeg in 2005 de Nobelprijs voor literatuur. Harold Pinter overleed in december 2008 in Londen op 78-jarige leeftijd aan keelkanker.

Toneel
Harold Pinter werd in oktober 1930 geboren in de Londense wijk Hackney als zoon van een Joodse kleermaker. Hij begon zijn loopbaan als acteur onder de naam David Baron en speelde in stukken van Samuel Beckett en Eugène Ionesco. Hij debuteerde in 1957 als toneelschrijver met "The room" en "The dumb waiter". In deze toneelstukken zette hij direct de toon: verraad, dreiging en agressie. In zijn vroege toneelstukken gebuikte Harold Pinter nog veel woorden. Arbeiders vertelden uitgebreid over de misstanden in de maatschappij en slechte omstandigheden waaronder ze moesten leven. Latere stukken speelden in het milieu van de middenklasse. De toneelspelers kregen nu minder tekst om hun argumenten kracht bij te zetten.

Pinter in Nederland
Veel vroege toneelstukken van Harold Pinter werden in het Nederlands vertaald door Gerard Reve. Reve was een groot bewonderaar van Pinter. In Nederland werden de toneelstukken van Pinter veel opgevoerd. In de jaren zestig had Toneelgroep Centrum veel stukken van Harold Pinter op het repertoire staan. Vanaf de tweede helft van de jaren tachtig stonden de toneelstukken van Pinter geregeld op het programma bij Toneelgroep Amsterdam.

Belangrijke toneelstukken
Typisch voor het drama van Harold Pinter waren de absurdistische gesprekken in alledaagse spreektaal. Hiermee verbeeldde hij de moeizaamheid van de menselijke communicatie. Zijn drama's werden ook wel aangeduid als "Theatre of the absurd". Belangrijke toneelstukken van Harold Pinter zijn "The birthday party" (1958), "The caretaker" (1960) en "Betrayal" (1978).
Harold Pinter was naast dramaschrijver ook acteur, regisseur en filmscenarist. "The French lieutenant's woman" uit 1981 met Meryl Streep was zijn belangrijkste film. Ook een aantal toneelstukken, zoals Betrayal (1983), werden later verfilmd. Naast toneelstukken gaf Pinter ook de dichtbundel "Poetry" en de roman "Dwarfs" uit.

Nobelprijs voor Harold Pinter
Harold Pinter werd in 2005 onderscheiden met de Nobelprijs voor literatuur. Volgens de jury van de Zweedse Academie van Wetenschappen legde Harold Pinter in zijn toneelstukken de afgrond bloot onder het alledaagse gebabbel. In de literaire wereld werd de onderscheiding voor Harold Pinter niet als onverdiend beschouwd. Wel kwam de Nobelprijs op een vreemd moment, want Pinter schreef op het moment van de toekenning geen toneelstukken meer. De laatste jaren wijdde hij zich geheel aan politieke activiteiten. Dit liet hij ook blijken in zijn dankwoord voor de Nobelprijs en noemde de Verenigde Staten een crimineel land.
In 2006 kreeg Harold Pinter in Turijn de Premio Europa, de belangrijkste prijs voor Europees theater. De prijsuitreiking werd afgesloten met een opvoering van "Pinter plays, poetry & prose".
Tijdens de plechtigheid maakte Harold Pinter gebruik van zijn spreektijd om te ageren tegen de aanwezigheid van Amerikaanse en Britse troepen in Irak. "Ja, ik schaam mij voor mijn eigen regering." Ook zei Harold Pinter blij te zijn met deze Europese prijs, want "Europa moet zich verenigen tegen de dominantie van de Verenigde Staten".

Biografie van Harold Pinter (1930); De illusie van een avond in het theater. Boekbespreking in NRC Boeken, vrijdag 9 mei 1997 door Kester Freriks

"Roundabout Theatre Company" speelde Verleden tijd  in 2015. In dit korte filmpje vertellen de acteurs meer over hun rollen in de voorstelling.

sluiten